Wat archeologische vondsten onthullen over de geschiedenis van de Urker klederdracht

Tot halverwege de 19e eeuw zijn geschreven en visuele bronnen over de Urker dracht uiterst schaars. Gelukkig biedt de archeologie uitkomst. Hoewel textiel en kleding in de vochtige, leemachtige bodem van de Urker bult niet bewaard blijven, blijven harde materialen zoals broekstukken, gespen en knopen wél goed behouden.

Wat vertellen deze bodemvondsten in het Oude Dorp ons over de evolutie van de traditionele Urker kledij?

15e tot 17e eeuw: Geen verschil met het vasteland

In de Urker bodem worden af en toe kledingattributen uit de 15e tot 17e eeuw teruggevonden, waaronder:

• Riemsluitingen
• Schoen- en kledinggespen
• Algemene knopen

Deze vondsten verschillen inhoudelijk niet van objecten die elders in de Nederlanden uit de grond komen. Tot het einde van de 17e eeuw leken de kleren van de Urker bevolking dus niet of nauwelijks af te wijken van de daagse dracht van het gewone volk op het vasteland.

Wist je dat? De grote zilveren schoengesp—die op Urk tot halverwege de 20e eeuw gedragen werd—een relict was van een modesieraad dat ooit in heel Nederland algemeen goed was.

De 18e eeuw: De eerste eigen kenmerken ontstaan

Vanaf de 18e eeuw beginnen de bodemvondsten een eigen karakter te vertonen, met name als we kijken naar het type en de hoeveelheid knopen:

• Zilveren filigrain knoopjes: Fraaie, opgewerkte zilveren knoopjes werden vermoedelijk in de vrouwendracht verwerkt. Hoewel ze heel spaarzaam ook in Noord-Holland zijn aangetroffen, wijzen ze op toenemende verfijning.
• Opvallend veel benen knopen (ca. 1750 – 1950): Het aantal én de grote variatie in afmetingen van benen knopen op Urk vallen uit de toon vergeleken met archeologische vindplaatsen in de rest van Nederland.

Typisch Urk: Zeemansknopen en gedenkwaardig muntedelmetaal

In latere periodes ontstaan er specifieke kledinggebruiken die nauw samenhangen met het maritieme leven van het eiland:

1. Koperen zeemansknopen (1850 – 1950)

Er is op Urk een enorme variatie aan koperen ‘zeemansknopen’ gevonden, vaak gedecoreerd met ankers en kettingen. Deze robuuste knopen waren afkomstig van de zware overjassen van mannen en jongens die op de grote vaart of op de loggers werkten.

2. Zilveren munten als broeksknopen

Met de opkomst van Zeeuwse broeksknopen aan het einde van de 18e eeuw, ontstond op Urk de gewoonte om grote zilveren munten (zoals tienstuiverstukken en rijksdaalders) tot broeksknopen om te bouwen. Voor jonge jongens gebruikte men kleinere zilveren of koperen muntjes.

De oudste nu nog steeds gedragen broeksknoop van een grote zilveren munt is een 18e-eeuwse Spaanse pillar dollar. Deze munt is mogelijk een tastbare herinnering aan de Urker bergingsacties bij het wrak van het beroemde schip de Lutine.

Waarom ontbreken de meest waardevolle sieraden in de bodem?

De meest kostbare en iconische onderdelen van de Urker dracht—zoals gouden of zilveren oorijzers, rijk bewerkte broekstukken en goudgazen baadjesknopen—zijn (nog) niet in de bodem van het Oude Dorp gevonden.

Dat is logisch: goud en zilver goot men niet zomaar weg. Men was er uiterst zuinig op en deze sieraden werden als kostbare erfstukken generatie op generatie doorgegeven.

Naar artikel van Klaas Post uit Urcker Kroniken – Klederdracht